WYSOKIDWÓR

Wysoki Dwór – miasteczko w okręgu wileńskim, w rejonie trockim, położone 30 km na zachód od Troków i 14 km na południowy zachód od Siemieliszek, nad rzeką Wierzchnią. Siedziba gminy Wysoki Dwór i utworzonego w 1992 roku Wysokodworskiego Parku Regionalnego. W okresie międzywojennym siedziba gminy. Litewski zabytek urbanistyki. Znajduje się tu poczta, kościół, szkoła, a także pałac Malewskich, zbudowany w 1837 roku dla Antoniego Malewskiego. Dekretem prezydenta Republiki Litewskiej miejscowość od 2008 roku posiada własny herb. Historia Wysokiego Dworu rozpoczyna się od panowania króla Zygmunta I Starego, który przekazał tę miejscowość Iwanowi Lackiemu, wojewodzie moskiewskiemu, który podczas wojny moskiewsko-litewskiej (1534–1537) przeszedł z częścią swojego wojska na stronę litewską. Nazwa Wysoki Dwór pochodzi od grodziska znajdującego się niegdyś na wysokim wzgórzu, wznoszącym się nad lewym brzegiem Wierzchni, rzeki płynącej w pobliżu tej miejscowości. Iwan Lacki wzniósł w Wysokim Dworze zamek, zaś jego prawnuk Jan Alfons ufundował kościół i klasztor dominikanów, które zbudowane zostały w latach 1629–1635. Na początku XIX wieku Wysoki Dwór należał nadal do rodziny Lackich, a ich sprawy majątkowe prowadził Antoni Malewski (1784-1841) herbu Jastrzębiec, posiadający własny majątek w pobliżu Merecza. Z nieznanych nam powodów doszło do wymiany majątków między właścicielami Wysokiego Dworu a ich plenipotentem. Antoni Malewski zamieszkał początkowo w drewnianym dworze wzniesionym przed laty przez Lackich, ale spłonął on w 1831 roku podczas odwrotu oddziałów powstańczych po porażce z wojskiem rosyjskim pod Wiłkomierzem. W 1837 roku zbudowano nowy, murowany dwór. Po śmierci Antoniego Malewskiego w 1841 roku dziedzictwo po nim przejął jego syn Mieczysław. Mieczysław Malewski zmarł w 1883 roku w Warszawie. Majątek po nim przejął jego syn Bronisław. W latach 1901–1906 założył w dworskim parku system połączonych ze sobą 15 stawów, w których hodował ryby. W 1903 roku córka Bronisława Malewskiego, Helena Konstancja (1881-1935), wyszła za mąż za Władysława Mongirda (1877-1960) herbu Wadwicz, lekarza, ale i literata, autora dramatu „Walka o wolność“. Odtąd właścicielami wysokodworskiego majątku byli Mongirdowie.

Literatura

Aukštadvaris. Visuotinė lietuvių enciklopedija, T. II (Arktis-Beketas), Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2002, 228.
Aukštadvaris. Lietuvių enciklopedija, I t., Bostonas: Lietuvių enciklopedijos leikla, 1953, 132.
Aukštadvaris. Mažoji lietuviškoji tarybinė enciklopedija, T. 1 (A–J), Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija, 1966, 118.
Aukštadvaris. Lietuviškoji tarybinė enciklopedija, T. I (A-Bangis), Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1976, 461.
Aukštadvaris 1. Tarybų Lietuvos enciklopedija, T. 1 (A-Grūdas), Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija, 1985, 135-136.
Wysoki Dwór. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, T. XIV (Worowo – Żyżyn), Warszawa, 1895, 129.
Wysoki Dwór. Dwory i pałace pogranicza. (http://dworypogranicza.pl/index.php/litwa/52-wysoki-dwor).

Informator

[Wyski Dwór, IO23] Informator mężczyzna, urodzony w 1923 we wsi Buda, nieopodal Wysokiego Dworu, obecnie mieszka w Wysokim Dworze. Pamięta, że po polsku mówiono w wielu miejscowościach nieopodal Wysokiego Dworu: Buzgany, Buda, Iwaniszki, Hubiszki. Skończył trzy klasy szkoły litewskiej, rodzice mieli 10 ha ziemi. Z rodzicami i dziadkami rozmawiał po polsku, używa tego języka w kontakcie ze swoimi dziećmi. Zna litewski, rozmawia, czyta i pisze po litewsku.

Nagranie dźwiękowe

Byli takie sanki, zimowa, i wozy, już jak dzie do kościoła jechać, a teraz nie m`a. (A jak nazywali się te, którymi do kościoła jeździli?) Chto? (Wozik, czy jak?) Drapiaczek, drapiaczek. (A jak wyglądał ten drapiaczek?) Nu tak sama woz, ale teraz to gumowa, a kiedyści nie było tych gumowych, żalazna takie nu, pomalowane koły, czerwony, czy jak. Bukówki takia, siedzenia, dzie siedziać. Drapiaczki liczyli sia. (A ile osób mogło jechać tymi drapiakami?) Nu te, siedzenia tam tyko jakie trzy siondo, a tak tam z tyłu dzie możno, siońś dzie jaka. A tak na siedzenia to wiencej nie można jak trzy, we trzech. (Ale z tyłu to już niehonorowie?) Aby podjechać, daleko nie jedzie, taki z tyłu chtóry. Podwiezisz kogo, nu to gdzie, siońdzie, gdzie jest miejsce. (A zimą?) A zimo to sanki takie, niewielkie też, ta siedzenia na dwo.. dwama siońść, na przedzie taka ławka, tam możno jadnemu siońść, z tyłu. Obsiondo i jado.
[byl’i tak’e saŋk’i/ źimova/ i vozy/ juš jak dźe do kośćoła jexać// a teras ne m`a// (A jak nazywali się te, którymi do kościoła jeździli?) // xto// (Wozik, czy jak?) drap’aček/ drap’aček // (A jak wyglądał ten drapiaczek?) nu tak sama vos/ al’e teras to gum’in... ta gumova/ a k’`edyśći n’e było tyx gumovyx/ žalazna tak’e nu/ pomal’uvane koły/ červony/ čy jak// bukufk’i tak’a/ śedzen’a/ dźe śedźać// drap’ačk’i l’ičyl’i śa// (A ile osób mogło jechać tymi drapiakami?) // nu te/ śedzen’a tam tyko jak’e čšy śondo/ a tak tam styłu dźe možno/ śońś dźe jaka// a tak na śedzen’a to v’encej n’e možna jak čšy/ ve čšex// (Ale styłu to już niehonorowie?) // aby pod’jexać/ dal’eko n’e jedźi/ tak’i styłu xtury// podv’eźiš kogo/ nu to gdźe/ śońdźe gdźe jest m’ejsce// (A zimą?) a źimo to saŋk’i tak’e / n’ev’el’k’e teš/ ta śedzen’a na dvo.. dvama śońść/ na pšedźe taka łafka/ tam možno jadnemu śońść / styłu// opśondo i jado]