Gwary polskie na Litwie
Przewodnik multimedialny po gwarach polskich na Litwie pod redakcją Krystyny Rutkowskiej. ISBN 978-609-459-803-6. Wydanie 2016 roku.Uniwersytet Wileński, Wydział Filologiczny, Centrum Polonistycze
SZUMSK
Szumsk – miasteczko na Litwie, w rejonie wileńskim, położone przy granicy z Białorusią. Niegdyś wieś Szumsk nazywała się Słobódka, ale gdy znalazła się w dobrach rodziny Szumskich, zmieniła nazwę. Na początku XIX w. Ludwik Szumski wybudował klasycystyczny, parterowy dwór z oficynami, a wokół założył park oraz pobudował stajnię, oborę, stodołę, spichlerz, lodownię, młyn wodny. Wszystko to zachowało się w niezłym stanie, choć niewątpliwie wymagającym konserwacji. Pałac w czasach ZSRR był siedzibą dyrekcji kołchozu, remontowano go w latach 1981-1983. Wewnątrz zachowała się część polichromii z I połowy XIX w., namalowanej przez Wincentego Smokowskiego.
W 1696 r., Michał Szumski, podwojewoda i podstoli wileński oraz jego żona, Halszka ze Stachowskich, ufundowali w Szumsku drewnianą świątynię, a następnie oddali ją w 1705 r. dominikanom, którzy sprawowali posługę aż do 1857 r. W latach 1767-1789 zakonnicy wybudowali istniejący do dziś murowany trójnawowy, barokowo-klasycystyczny kościół św Michała Archanioła. Autor projektu, Tomasz Russel, zrealizował bardzo ładną, bogato zdobioną dwukondygnacyjną fasadę z wejściem osłoniętym czterokolumnowym portykiem. W świątyni, która w latach 1857-1914 pełniła rolę cerkwi prawosławnej, zachowało się sporo ciekawych elementów, m.in. ołtarze klasycystyczne, takiż prospekt organowy, obrazy (np. Michał Archanioł z XVIII w.), freski polichromie iluzjonistyczne oraz empirowy nagrobek Ludwika Szumskiego z 1825 r., wykonany z białego marmuru. Warto wiedzieć, że w kościele przechowywane są relikwie św. Faustyny Kowalskiej.
W 1696 r., Michał Szumski, podwojewoda i podstoli wileński oraz jego żona, Halszka ze Stachowskich, ufundowali w Szumsku drewnianą świątynię, a następnie oddali ją w 1705 r. dominikanom, którzy sprawowali posługę aż do 1857 r. W latach 1767-1789 zakonnicy wybudowali istniejący do dziś murowany trójnawowy, barokowo-klasycystyczny kościół św Michała Archanioła. Autor projektu, Tomasz Russel, zrealizował bardzo ładną, bogato zdobioną dwukondygnacyjną fasadę z wejściem osłoniętym czterokolumnowym portykiem. W świątyni, która w latach 1857-1914 pełniła rolę cerkwi prawosławnej, zachowało się sporo ciekawych elementów, m.in. ołtarze klasycystyczne, takiż prospekt organowy, obrazy (np. Michał Archanioł z XVIII w.), freski polichromie iluzjonistyczne oraz empirowy nagrobek Ludwika Szumskiego z 1825 r., wykonany z białego marmuru. Warto wiedzieć, że w kościele przechowywane są relikwie św. Faustyny Kowalskiej.
Literatura
Šumskas. Tarybų Lietuvos enciklopedija, T. IV, Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija, 1988, 224 psl.Šumskas. Mūsų Lietuva, T. I, Bostonas: Lietuvių enciklopedijos leidykla, 1964, 200 psl.
Kultūros paminklų enciklopedija. Rytų Lietuva II, Vilnius,1998, psl. 336-341.
Lebedytė R, 198, Šumsko dvaro ansamblio ir dominikonų vienuolyno istoriniai-meniniai tyrimai, Vilnius.
Barokas Lietuvoje: Vadovas, Vilnius, 1996, psl. 77.
Baliński M., Lipiński T., 1886, Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym, T. IV, Warszawa, 178.
Szumsk, pierwotnie Polany. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, T. XII, 1880-1914, Warszawa: nakł. Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego, 76.
Szumsk. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, T. XV, 1880-1914, Warszawa: nakł. Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego, 647.
Informator
[Szumsk, J24] Informator kobieta, urodzona w 1924 roku w pobliskiej wsi Windżuny, od zamęścia mieszka w Szumsku. Ukończyła kilka klas szkoły podstawowej. Zna język polski i rosyjski, mówi po białorusku, litewskiego nie zna w ogóle. Cały czas pracowała na roli.Nagranie dźwiękowe
[Pani, a z tej żytniej mąki może robili jeszcze…?] Kwas robili, kwas to babcia też robiła bardzo smaczny moja to, to mojego ojca babcia była. Ona była sama z Tabaryszak, ale ona była bardzo z dobraj rodziny, i kościelnej takiej, ona nas nauczyła wszystkiego. Przywiła nam i wiary, i pobożność, i robota bardzo. To ona też tak samo, ale nie tak już gęściej jak chleb robili, ale takie też z żytniej mąki zrobi, taka niwielka była, ta była na chleb większa beczka, a na takia, już na ten kwas maleńka też była kupiona taka. Jak tata jeździł do Wilna, to śmietana, to wiszni, to co, to on był kupiwszy takie ładne, takie z dębowymi deskami. To ona zrobi ten taki jak wiadro, to ona z tej żytniej mąki i wtenczas ciepło wodo zamiesza i postawi o jego bliżej gdziekolwie, nie na podwórku żeby zimno, ale w domu. I ona zakwaśnieji i trocha bywa kiedy bardzo z kartoflo lubili jej, czy jaka kasza kartoflana, ali jeszcz`e podsłodzić, żeby smaczniej byłab. [I to mówili kwas?] To kwas.
kvas rob’il’i/ kvas to bapća teš rob’iła bardzo smačny moja to/ to mojego ojca bapća była// ona była sama s tabaryšak/ al’e ona była bardzo z dobraj rodźiny/ i kośćel’nej tak’ej/ ona nas naučyła fšysk’ego// pšyv’iła nam i v’ary/ i pobožność/ i robota bardzo// to ona teš tak samo/ al’e ńe tak juš gęśćej jak xl’ep rob’il’i/ al’e tak’e tež ž žytńej moŋk’i zrob’i/ taka ńiv’el’ka była/ ta była na xl’ep v’eŋkša bečka/ a na tak’a/ juš na ten kvas mal’eńka tež była kup’ona taka// jak tata jeźdźił do v’il’na/ to śm’etana/ to v’išńi/ to co/ to on był kup’ifšy tak’e ładne/ tak’e z dembovym’i deskam’i// to ona zrob’i ten tak’i jak v’adro/ to ona s tej žytńej moŋk’i i te ftenčas ćepło vodo zam’eša i postav’i o jego bl’ižej gdźekol’v’e/ ńe na podvurku žeby źimno/ al’e v domu// i ona zakvaśńeji i troxa byva k’edy bardzo s kartofl’o l’ub’il’i jej/ čy jaka kaša kartofl’ana/ al’i ješč`e potsłodźić/ žeby smačńej byłap// [I to mówili kwas?] to kvas//