Gwary polskie na Litwie
Przewodnik multimedialny po gwarach polskich na Litwie pod redakcją Krystyny Rutkowskiej. ISBN 978-609-459-803-6. Wydanie 2016 roku.Uniwersytet Wileński, Wydział Filologiczny, Centrum Polonistycze
ŚWIĘCIANY
Święciany – miasto rejonowe na Litwie, na Auksztocie, położone ok. 60 km na północny wschód od Wilna. Święciany są jednym z najstarszych miast na Litwie. Były one dogodnie położone na trakcie z Wilna do Połocka i Witebska. W XV w. znajdował się tam dwór księcia litewskiego Witolda. Był on również fundatorem pierwszego kościoła. Zasługą Witolda było również sprowadzenie do miasta Tatarów. Lata świetności miasto przeżywało w XV i XVI w. Od 1565 miasto było siedzibą sądu ziemskiego. W 1633 przybyli franciszkanie i na przedmieściach zbudowali swój kościół. W 1812 podczas marszu na Moskwę, miasto odwiedził Napoleon i przyjął tam defiladę wojsk. Podczas powstania listopadowego Święciany były głównym punktem oporu na Litwie. 20 kwietnia 1831 powołano tam Tymczasowy Rząd Polski na Litwie z hrabią Edwardem Mostowskim na czele. W 1839 po synodzie połockim w Święcianach powstała jedna z pierwszych parafii prawosławnych po zniesieniu unii brzeskiej. Po zajęciu przez Armię Czerwoną miasto zostało wcielone do Białoruskiej SRR i poddane surowym represjom. Po włączeniu Litwy w skład ZSRR w 1940 miasto z rejonem zostało przekazane Litewskiej SRR. Po wkroczeniu Niemców w 1941, represje dotknęły Żydów, którzy przed wojną stanowili ponad połowę mieszkańców miasta. Hitlerowcy zamordowali ponad 4 tys. Żydów. W pobliżu Święcian (w Zułowie) urodził się Józef Piłsudski, a w podświęciańskich Łygnianach Ignacy Oziewicz. Aktualnie Polacy stanowią ok. 27,4% mieszkańców rejonu święciańskiego.
Literatura
Švenčionys. Mūsų Lietuva, T. I, Bostonas: Lietuvių enciklopedijos leidykla, 1964, 675 psl.Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, T. XI, 1880-1914, Warszawa: nakł. Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego, 683-684.
Jolanta Kucharska 2004, Ilustrowany przewodnik po zabytkach na Wileńszczyźnie i Żmudzi, Burchard Edition.
Informator
[Święciany, RP30] Informator mężczyzna, urodzony w 1930 roku, w zaścianku Wincentowa (były zaścianek w dwudziestoleciu międzywojennym w woj. wileńskim, w pow. święciańskim, w gminie Podbrodzie). Skończył jedną klasę w języku rosyjskim. Mówi w językach: polskim, rosyjskim, białoruskim; rozumie po litewsku i ukraińsku; czyta i pisze w języku polskim. W domu mówi w języku polskim. Ponad czterdzieści lat pracował na budowie.Nagranie dźwiękowe
[Proszę Pana, to Pan urodził się w którym miejscu?] Ja, nu jak powiedzieć, dziadki, powiem przedziadki i dziadki i ojcy i ja urodzone. Przedziadka ja nie wiem gdzie urodzony a schowane wszystkie na tym terenie, Jacuny taka wieś i na dzisiejszy dzień oni pod Litwo nachodzon sie. [Jacuny tak?] Jacuny. Nie Janczuny, a Jacuny. Tam była szkoła. Ja tam chodził do jednej klasy do szkoły. Od nas to trzy i pół kilometry. Moja kolonia została na granicy na Biłar`usiji. Tak jak granica teraz wyszła. To choć takie sprawy. A znaczy sie dziadek, ja wiem tylko po rozmowie, nie wiem, on zmarł w szesnastym roku, nu przeszłej tysiąc dziewięćset jak liczy sie, a ojciec zmar mój w szesdziesiąt trzecim roku w lutym miesiącu. Tutej nasza mama zmarła, ale tutej już my mieszkali. To ona schowana w Szwincianach. Wo takie sprawy. To my znaczy sie urodzony dziesięć kilometry i powiat jak był, jak ja pamiętam, Swinciany, tak on i na dzisiejszy dzień, jak powiedzieć, my nachodzim sia nu po tym jak zrobili granicy w szterdziestym roku tam Stalin z H`itleram tym, to my poszli już, zrazu byli świncianskie, a potem przyprowadzili Postawy, taka miasta jest, postawski rajon był, znaczy sie, nu wo takie takie zmiany byli, a jak będzie dalej ja, jak powiedzieć, mam taka nadzieja i że to bardzo szybko, jeżeli przyjdzie sie zostać w życiu, bo teraz taki idzie przewrót wielki, że Boże nie daj i mówi sie jak ja, ja jestem wierzący człowiek i jak ja wierze, że tylko moży zrobić nu już jest, już robi sie bardzo takie zmiany tylko my nie interesujim sie nicz`ym. Na przykład potopy takie jak piszy Biblia, że Rosja będzie znaczy sie, ona zostani sie jak prowadzącej strono, za to, że była ona niewierząca no teraz bardzo poszła tam wiara, prawosławna wiara bardzo. Nu na Biłar`usiji to jak powiedzieć wiara tam prawosławna, ale tutej bardzo dużo jest Polaków i wszystkie zapisane Białorusami.
[Proszę Pana, to Pan urodził się w którym miejscu?] ja/ nu jak pov’edźeć/ dźatk’i/ pov’em pšedźatk’i i dźatk’i i ojcy i ja urodzone// pšedźatka ja ńe v’em gdźe urodzony a sxovane fšystk’e na tym tereńe/ jacuny taka v’eś i na dźiśejšy dźeń ońi pod l’itvo naxodzon s’e// [Jacuny tak?] jacuny// ńe jančuny a jacuny// tam była škoła// ja tam xodźił do jednej kl’asy do škoły// od nas to čšy i puł kil’ometry// moja kol’ońja została na grańicy na b’iłar`us’iji// taka grańica teraz vyšła// tak ot tak’e spravy// a značy śe dźadek/ ja v’em tyl’ko po rozmov’e/ ńe v’em/ on zmarł f šesnastym roku nu pšešłej tyśonc dźev’eńćset jak l’ičy śe/ a ojćec zmar muj f šesdźeśont čšećim roku v l’utym m’eśoncu// tutej naša mama zmarła/ al’e tutej juš my m’eškal’i// to ona sxovana f s’v’inćanax// vo tak’e spravy// to my značy śe urodzony dźeśeńć k’il’ometry i pov’at jak był/ jak ja pam’entam/ sv’inćany/ tak on i na dźiśejšy dźeń/ jak pov’edźeć/ my naxodźim śa nu po tym jak zrob’il’i grańicy f šterdźestym roku tam stal’in z h`itl’eram tym/ to my pošl’i juš/ zrazu byl’i sv’inćansk’e a potem pšyprovadźil’i postavy/ taka m’asta jest/ postafsk’i rajon był/ značy śe/ nu tak’e/ tak’e zm’any byl’i/ a jak beńdźe dal’ej ja/ jak pov’edźeć/ mam taka nadźeja i že to bardzo šypko/ ježel’i pšyjdźe śe zostać v žyću/ bo teras tak’i idźe pševrut v’el’k’i/ že bože ńe daj i muv’i śe jak ja/ ja jestem v’ežoncy čłov’ek i jak ja v’eže/ že tyl’ko možy zrob’ić nu juš jest/ juš rob’i śe bardzo tak’e zm’any tyl’ko my ńe interesujim śe ńič`ym// na pšykłat potopy tak’e jak p’išy bibl’ja/ že ros’ja beńdźe značy śe/ ona zostańi śe jak provadzoncej strono/ za to/ že była ona ńev’ežonca no teras bardzo pošła tam v’ara/ pravosłavna v’ara bardzo// nu na b’iłarus’ji to jak pov’edźeć narot on pravosłavny al’e tutej bardzo dužo jest pol’akuf i fšystk’e zap’isane b’ałorusam’i//