Gwary polskie na Litwie
Przewodnik multimedialny po gwarach polskich na Litwie pod redakcją Krystyny Rutkowskiej. ISBN 978-609-459-803-6. Wydanie 2016 roku.Uniwersytet Wileński, Wydział Filologiczny, Centrum Polonistycze
PONARY
Ponary – wieś na prawym brzegu Wilii, niepodal Jewja. Zachowały się tu fragmenty dworu i park. W okolicach Ponar miał miejsce przemarsz wojsk napoleońskich w XIX wieku. Dwór jest wzmiankowany w zabytkach od XVIII wieku, czasami jest utożsamiany z Kargieliszkami. Dwór budował szambelan króla Ludwik Gutakowski (1783–1811). Następnie nabył go sekretarz króla Stanisława Augusta Stanisław Puzyna. W 1819 roku otrzymała je w posagu córka jego Aleksandra Józefowa Roemorowa. Od 1840 do 1876 dziedziczył syn ich Stanisław Roemer. Po śmierci jego właścicielką była spadkobierczyni Ewelina z Chrapowickich hr. Janowa Lubomirska (1851–1922). Został rozparcelowany podczas reformy w 1922 roku. Właścicielem majątku ok. 30 ha i zabudowań dworskich został S. Kairiuksztis, który otworzył tu pensjonat, w którym chętnie przebywali latem urlopowicze z Kowna. Za władzy sowieckiej Kairiuksztisowie zostali wywiezieni na Syberię, a dwór stał się własnością Związku Pisarzy Litwy. Od 1968 roku utworzono tu internat-sanatorium dla dzieci. Dotychczas zachował się dwór, oficyna, lodownia, zabudowania gospodarskie. Największą wartość mają drewniane czworaki, które w innych miejscach już się nie zachowały.
Literatura
Vykintas Vaitkevičius, 2013, Neris. 2007 metų ekspedicija. Trečia knyga, Vilnius: Mintis.Paneriai. Mažoji lietuviškoji tarybinė enciklopedija, T. II (K–P), Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija, 1968, 755.
Paneriai. Tarybų Lietuvos enciklopedija, T. III (Masaitis-Simno), Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija, 1987, 290.
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, T XVIII, 763.
Vykintas Vaitkevičius, 2013, Neris. 2007 metų ekspedicija. Trečia knyga. Vilnius: Mintis.
Informator
[Ponary, JM31] Informatorka kobieta, ur. w 1931 roku, w Kiergieliszkach, położonych jeden kilometr od Ponar, mieszka w Ponarach. Informatorka dobrze zna litewski, mówi po polsku, ukończyła 3 klasy szkoły litewskiej. Z mężem zawsze rozmawiała po polsku. Trochę zna język rosyjski. Z dziećmi rozmawia po litewsku i polsku, z wnukami tylko po litewsku. Na nabożeństwa uczęszcza do Kazakiszek, gdzie są odprawiane msze po polsku i po litewsku. Pracowała w internacie jako niania.Nagranie dźwiękowe
A te chlewy co tutaj jest, to jo, tam chlewy, gumna była i chlew był Kajrukszta, to Kajruksztow. To i teraz jeszcz`e Kajrukszta słychać, ich stond wywiezli, ostatni pan. (To to nie od tego dworu?) Od tego, od tego dworu, była lodownia tu koło drogi, potem dalej czwo.., kiedyś nazywali czworak, bo byli cztery kwatery. Tak, tak i tak, i tut byli, nu, robotniki, andynerysta nazywali sie. To już dużo lat. Jednym słowem, moj dziad, to taki drugi był pod lasem, taki samy, to tam mój dziad rodził sie, pod lasem w czworaku, takim samym był. A potem tutaj postawili ten, bo już on też struchlawszy, taki niaudały. A tu ob ten wo dom dziad`uk bajił, nu jak my szedli do kościoła, to dziaduk wstanie i wiele on pomięta, dziad`uk moj też żył osimdziesion sześć lat, i dziaduka ojciec dziwińdziesiont też lat żyli. To dziad`uk mówił, że tu spalił sia, tam był dwor okuratny, tam na przygórku , dalej za tym, ale wojną on spalił sie. A tutaj był świren, to on pokazywał dziad`uk do jakiego miejsca dostawili, i dwor postawili z tego. Nu i ten dwor on był, wie, musi czternastego roku, to jak wojna taka była. I ten dziad`uk mówił, że, jak powiedziać, nu kunigaiksztis , jak on tu był, on miał dziwindziesiont dziewieńć dworow. On jednego nie mi`ał, bo trzeba było wójska trzymać, to on jednego nia kupował. On specijalnie żeby nie trzymać ta wojska.
[a te xl’evy co tutaj jest/ to jo/ tam xl’evy/ gumna była i xl’ev był kajrukšta/ to kajrukštof// to i teras ješč`e kajrukšta słyxać/ ix stond vyv’ezl’i/ ostatn’i pan// (To to nie od tego dworu?) ot tego/ ot tego dvoru/ była l’odovn’a tu koło drog’i/ potem dal’ej čvo… kiedyś nazyval’i čvorak/ bo byl’i čtery kvatery// tak/ tak i tak/ i tut byl’i/ nu/ rubotn’ik’i/ andynerysta nazyval’i śe// to juž dužo l’at// jednym słovem/ moj dźat/ to tak’i drug’i był pod l’asem/ tak’i samy/ to tam muj dźat rodźił śe/ pod l’asem f čvoraku/ tak’im samym był// a potem tutaj postav’il’i ten/ bo juš on teš struxl’afšy/ tak’i n’audały// a tu op ten vo dom dźad`uk bajił/ nu jak my šed’l’i do kośćoła/ to dźaduk fstan’e i v’el’e on pom’enta/ dźad`uk moj teš žył ośimdźeśont šeść l’at/ i dźaduka ojćec dźiv’ińdźeśont teš l’at žyl’i// to dziad`uk muv’ił/ že tu spal’ił śa/ tam był dvor okuratny/ tam na pšygurku/ dal’ej za tym/ al’e vojno on spal’ił śe// a tutaj był śv’iren/ to on pokazyvał dźad`uk do jak’ego m’ejsca dostav’il’i/ i dvor postav’il’i s tego// nu i ten dvor on był/ v’e/ muśi čternastego roku/ to jak vojna taka była// i ten dźad`uk muv’ił že/ jak pov’edźać/ nu kun’igaikšt’is/ jak on tu był/ on m’ał dźiv’indźeśont dźev’eńć dvorof// on jednego n’e m’`ał/ bo čšeba było vujska čšymać/ to on jednego n’a kupovał// on spec’ijal’n’e žeby nie čšymać ta vujska]