Gwary polskie na Litwie
Przewodnik multimedialny po gwarach polskich na Litwie pod redakcją Krystyny Rutkowskiej. ISBN 978-609-459-803-6. Wydanie 2016 roku.Uniwersytet Wileński, Wydział Filologiczny, Centrum Polonistycze
GIEDROJCIE
Giedrojcie – miasto na terenie gminy Malatów, 21 km na południowy zachód od Malatów, nad jeziorem zwanym Kiementas. Nieduże, spokojne miasteczko Giedrojcie wiąże się z jednym z najstarszych książęcych rodów litewskich – Giedrojciów. Książęta Giedrojciowie w Wielkim Księstwie Litewskim pełnili ważne funkcje państwowe, wojskowe i religijne. Po utracie przez Litwę państwowości aktywnie uczestniczyli w powstaniach. Giedrojciowie swoje pochodzenie wywodzą od legendarnego księcia Giedrusa, który nad brzegiem jeziora Giedrojcie (lit. Kiementas) założył miasteczko Giedrojcie. Pierwsza wzmianka o nim w źródłach pisanych pojawiła się w 1338 roku. W 1410 r. wzniesiono tu kościół Św. Bartłomieja, który był wspierany, remontowany i przebudowywany przez kolejne pokolenia magnatów Giedrojciów. W 1655 roku kościół został spalony przez wojsko rosyjskie. W 1809 roku za pośrednictwem biskupa Józefa Arnulfa Giedraitisa kościół został odbudowany, a serce biskupa (na jego prośbę), po jego śmierci (1838), zostało zamurowane w ścianie świątyni. W zakrystii znajduje się również portret założyciela. W latach 1893–1903 nabożeństwa były odprawiane w języku polskim i litewskim, od 1903 roku – tylko po litewsku. W pobliżu kościoła znajduje się masywna, klasyczna dzwonnica z połowy dziewiętnastego wieku. Na cmentarzu można zobaczyć kaplicę-mauzoleum rodu Graužiniai, do których należał dwór w Martyniszkach. W pobliżu miasteczka Giedrojcie znajduje się także dwór w Szeszołkach (Šešuolėliai), którego wystrój jest jednym z najwytworniejszych i najbogatszych na Litwie. W Giedrojciach znajdował się kiedyś Wielki Dwór (Didžiokų dvaras lub Didžiadvaris). Obecnie jedynie park, ruiny obory oraz po drugiej stronie drogi na wzgórzu znajdująca się kaplica grobowa rodziny Jeleńskich miewa o niegdyś słynnym dworze. Istniało kilka pojedyńczych majątków, z których jeden w 1682 roku był własnością Jana Władysława Odlanickiego Poczobuta. W 1725 roku Mateusz Poczobut sprzedał go Mikołajowi Ruszczycowi. W 1733 roku Kazimierz Poczobut sprzedał część majątku łowczemu oszmiańskiemu Soroce. W końcu XVIII wieku dwór należał do generała J. Jelenskiego, od 1842 r. dwór odziedziczył podkomorzy G. Jeleński. W 1861 roku Wielki Dwór odziedziczył B. Jeleński. Największy rozkwit Wielkiego Dworu rozpoczął się od końca XIX wieku do początku XX wieku. Właśnie wtedy hrabia Konstanty Jeleński zbudował dwór, kaplicę grobową i utworzył piękny park, w którym drzewa zyskały różne formy. W 1936 r. dwór kupił lekarz Mykolas Devenis. W 1941 roku rodzina Deveniów została zesłana na Syberię, a dwór został zniszczona przez twórców kołchozów i wkrótce ostatecznie go zbombardowano. W tym czasie kaplica–mauzoleum była wykorzystywana jako skład odpadów, a trumny rodziny Jeleńskich zostały wyrzucone, jednak sama kaplica nie była zburzona. W 1968 roku kaplica została odnowiona. W latach 1965 – 1988 kaplica była warsztatem malarstwa Aloyza Smiligisa. Zgodnie z prawem dziedziczenia budynek otrzymała Dalia Devenytė-Bobelienė. Obecnie w kaplicy odbywają się wystawy fotografów, artystów ludowych i profesjonalnych, warsztaty literackie, festiwale poezji młodzieżowej. W Giedrojciach znajduje się pomnik poświęcony żołnierzom, którzy zginęli w 1920 r. w walce o wolność Litwy.W tym samym roku żołnierze litewscy walczyli z polską armią pod kierownictwem Lucjana Żeligowskiego. Polacy wtargnęli się do Wilna i głęboko wyruszyli na Litwę, w Giedrojciach zatrzymała ich armia litewska pod przewodnictwem generała Silvestrasa Žukauskasa. Jest to jedyny pomnik poświęcony walkom o niezależność, który przetrwał w czasach radzieckich.
Literatura
Jankevičiūtė, Giedrė, 2006, Lietuva. Vadovas, Vilnius: R. Paknio leidykla.Prašmantaitė, Aldona, 2010, Giedraičių bažnyčios raidos peripetijos: tarp faktų ir legendų.
Lietuvių katalikų mokslo akademijos metraštis, T. 33.
Rybelienė, Monika, 2012, Apie buvusią Didžiokų prabangą mena tik aukštaūgiai parko medžiai. Voruta, 2012, kov. 17, nr. 6 (744), 6.
Giedrojcie. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, 1880-1914, Warszawa: nakł. Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego, Tom II z 1881 r., 546-547.
Mirosław Gajewski, 2002, Wspomnienia z wydarzeń powstania listopadowego na Wileńszczyźnie. Nasz Czas, Nr 46, 585.
Informator
[Giedrojcie R27] Informator mężczyzna, urodzony w 1951 roku w Giedrojciach i tu teraz mieszka. Rozmawia po polsku i po litewsku. Twierdzi, że potrafi porozumieć się po niemiecku, po rosyjsku i trochę po angielsku. Ukończył 11 klas litewskiej szkoły. Rodzice byli Polakami, rozmawiali w domu po polsku, ale znali też język litewski. Jego dzieci rozmawiają po litewsku. Pracował cały czas jako kowal w kołchozie.Nagranie dźwiękowe
Rozmawiam ja po polsku jak moga tak jak tam nie czysto po polsku, nu ale... Tak nazywajo żarg`onskaja , bo czysto polska to po warszawsku czszeba. A jak u n`as to żeż wszystko taka o przamiaszana. Kiedyś żylim przy panach, panowie byli Polacy. Jeleński to był Polak, wielki Polak. On nie tyko co że i gazeta polska brał, przy Litwie jemu przysyłali polska gazeta, a potem już, jak już Litwa wiencej wżyła sia, to przeprowadzili, był „Dzień Kowieński“, ale po polsku, o, oni byli i te gazety. (A gdzie ten pan był? Gdzie on mieszkał?) A o tut był wielki dwor wo niedaleko, tu o jak kapliczka stoi o, na tamtej, na tamtej wonskiej drożce on, nie nie na szyrokiej, ale na wonskiej drożce tam, to o ten Jeleński. (To on bogaty był?) A? (Bogaty był?) Nu jak nie był. Nu bogaty, osim dworów swoich miał, o, osim dworów, wot, bardzo bogaty był. Mocno uczony był, dużo jenzykow posiadał, a litewskiego za wcala nie przyznawał, o. I w Litwie żył. O takie sprawy. (A uczony skąd? Uczył się gdzieś?) A? (Uczył się on gdzieś?) A za granico, za granico i za granico uczywszy sie on był. On dużo ludzi u jego pracowało wszystko. Nu o tak. (A to ile on ziemi miał?) Jeśli osiem dworow, to pomyślicie. Pomyślicie. Po dwieście, po sto piendziesiont, po czszysta we dworze, w jednym dworza haktary. Potym jak szedła już reforma wo tu jak sawanoram tym dawali ziemia. To wo jak o tu wielki dwor nazywał sia, cościk on, dwadzieście pieńć szklipow dali po dziesieńć, po pietnaście haktary. O z jednego dworu. A w drugich czszysta... O ten las wo co stoi wo tam, tu że ten las nazywa sie Kozacki las. To tu żeż jego ten las był Jeleńskiego. To widzisz takie sprawy. A tak co tu bardzo. Przeżyło sie, przeżyli my.
[rozmav’am ja po pol’sku jak moga/ tak jak tam n’e čysto po pol’sku/ nu al’e... tak nazyvajo žarg`onskaja/ bo čysto pol’ska to po varšafsku čšeba// a jak u n`as to žeš fšystko taka o pšam’ašana// k’edyś žyl’im pšy panach/ panov’e byl’i pol’acy// jel’eńsk’i to był pol’ak/ v’el’ki pol’ak// on n’e tyko co že i gazeta pol’ska brał przy l’itv’e jemu przysyłal’i pol’ska gazeta/ a potem juš/ jak juš l’itva v’encej vžyła śa/ to pšeprovadźil’i/ był dźeń kov’eńsk’i/ al’e po pol’sku/ o/ on’i byl’i i te gazety// (A gdzie ten pan był? Gdzie on mieszkał?) a o tut był v’el’k’i dvor vo n’edal’eko/ tu o jak kapl’ička stoji o/ na tamtej na tamtej vonsk’ej drošce on/ n’e n’e na šyrok’ej/ al’e na vonsk’ej drošce tam/ to o ten jel’eńsk’i// (To on bogaty był?) a (Bogaty był?) nu jak n’e był// nu bogaty/ ośim dvorof svoix m’ał/ o/ ośim dvorof/ vot/ bardzo bogaty był// mocno učony był/ dužo jenzykof pośadał/ a l’itefsk’ego za vcal’a n’e przyznavał/ o// i v l’it’v’e žył// o tak’e spravy// (A uczony skąd? Uczył się gdzieś?) a (Uczył się on gdzieś?) a za granico/ za gran’ico i za gran’ico učyfy śe on był// on dužo l’udźi u jego pracovało fšystko// nu o tak// (A to ile on ziemi miał?) jeśl’i ośem dvorof/ to pomyśl’iće// pomyśl’iće// po dv’eśće/ po sto p’endźeśont/ po čšysta ve dvože/ v jednym dvoža ɤaktary// potym jak šedła juš raforma vo tu jak savanoram tym daval’i źem’a// to vo jak o tu v’el’k’i dvor nazyvał śa/ cośćik on/ dvadźeśće p’eńć škl’ipov dal’i po dźeśeńć/ po p’etnaśće ɤaktary// o z jednego dvoru// a z drug’ix čšysta...// o ten l’as vo co stoji vo tam/ tu že ten l’as nazyva śe kozack’i l’as// to tu žeš jego ten l’as był jel’ensk’ego// to v’idźiš tak’e spravy// a tak co tu bardzo// pšažyło śe/ pšažyl’i my]