NIEMENCZYN

Niemenczyn – miasto na Litwie położone w rejonie wileńskim ok. 25 km na płn-wsch od Wilna przy ujściu rzeki Niemenczynki (Nemenčia) do Wilii (Neris). Miasto liczy 5 054 mieszkańców z których 56,5% stanowią Polacy. Miasto stanowi starostwo miejskie Niemenczyn, jest ono także siedzibą gminy Niemenczyn. W pierwszą sobotę marca w Niemenczynie odbywa się jarmark kaziukowy "Kaziuczek Niemenczyński". W ostatnią sobotę maja organizowany jest Festiwal Kultury Polskiej "Kwiaty Polskie". Impreza odbywa się w leśnym amfiteatrze. Od 2000 r. w Niemenczynie działa Muzeum Etnograficzne Wileńszczyzny. Pierwsze wzmianki o Niemenczynie pochodzą z 1338. Nazwę miasta (i rzeki) wywodzi się z języka litewskiego: nie mana - (nie moje) i czynaj - (tu), co znaczyłoby - tu nie moje lub tu cudze, skąd niektórzy badacze wyprowadzają wniosek, że rzeka Niemenczynka w starożytności stanowić mogła granicę dzielnicy któregoś z książąt litewskich. 1,5 km na północ od miasta nad Niemenczynką znajduje się grodzisko z I-VI w. zwane przez miejscowych Górą Zamkową (w czasach Mendoga stać tam miał zamek). W 1434 dziedzicem Niemenczyna był Andrzej Sakowicz (jego ojciec Sak przyjął herb Pomian na unii horodelskiej w 1413). Według spisów podskarbińskich z 1569 dobra niemenczyńskie zaliczały się już do dóbr królewskich. Około 1766 przez oddzielenie z ciwuństwa wileńskiego miasteczka Niemenczyn, wsi Niemenczyn i Giejany utworzono starostwo niegrodowe, które posiadał ciwun wileński Tyszkiewicz. Później własność biskupa wileńskiego ks. Massalskiego. Konstytucją z 1775 zabezpieczono na dobrach tych sumę komisji edukacyjnej. Od 1803 dobra niemenczyńskie stały się beneficjum edukacyjnym Uniwersytetu Wileńskiego uposażającym emerytowanych profesorów tej uczelni. Po likwidacji uniwersytetu Niemenczyn przeszedł na własność państwa rosyjskiego. 27 kwietnia 1794 powstańcy kościuszkowscy stoczyli z wojskami rosyjskimi bitwę pod Niemenczynem. Również podczas powstania listopadowego w okolicach tych toczono walki z Rosjanami. Powstańcami dowodził wtedy właściciel pobliskiego Czerwonego Dworu Konstanty Parczewski. Kościół w Niemenczynie był jednym z siedmiu kościołów ufundowanych w 1387 r. przez Władysława Jagiełłę na pamiątkę przyjęcia wiary katolickiej. Pierwszy kościół drewniany pw. Wniebowzięcia Najświętszej Panny Marii i Świętych Wojciecha i Jerzego istniał do roku 1680. Nieco później zbudowano nową drewnianą świątynię, która wraz z miasteczkiem spłonęła doszczętnie w pożarze 20 sierpnia 1842. W 1848 roku zbudowano nowy istniejący do dzisiaj murowany kościół pw. św. Michała Archanioła. W kościele znajdują się organy pochodzą z Katedry wileńskiej (przeniesiono je w połowie XIX w.). Do 1939 roku miasto znajdowało się na obszarze powiatu wileńsko-trockiego ówczesnego województwa wileńskiego. Niemenczyn był również garnizonem macierzystym Batalionu KOP "Niemenczyn". Za II RPsiedziba wiejskiej gminy Niemenczyn. Przed II wojną światową 35% mieszkańców stanowili Żydzi. W miasteczku zachował się jeszcze budynek synagogi. 20 września 1941 Niemcy zamordowali w lesie pod miastem ok. 400 Żydów, na miejscu zbrodni – zbiorowej mogile znajduje się obecnie pamiątkowa tablica. Funkcjonująca od czasów II wojny światowej szkoła powstała z fundacji Józefa Piłsudskiego w zapisanym testamencie – 100 szkół dla Wileńszczyzny (w ukończonym przed wojną domu rodziny Wojtołowiczów).

Literatura

Nemenčinė. Mūsų Lietuva, T. I, Bostonas: Lietuvių enciklopedijos leidykla, 1964,182.
Nemenčinė. Lietuviškoji tarybinė enciklopedija, T. VIII, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1981, 137.
Nemenčinė. Tarybų Lietuvos enciklopedija, T. III, Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija, 1987, 193.
Niemenczyn. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i krajów sąsiednich, T. VII (Netrebka – Perepiat), 1886.
Tomasz Krzywicki, 2005, Litwa. Przewodnik. Pruszków: Oficyna Wydawnicza "Rewasz". Tyszkiewicz Konstanty, 1871, Wilia i jej brzegi, Drezno, 170.

Informator

[Niemenczyn, JL36] Informator mężczyzna, ur. w 1936 roku w Podbrzeziu, od 1950 roku mieszka w Niemenczynie. Ukończył siedem klas, w szkole początkowej uczył się po polsku, a w średniej po rosyjsku. Pracował w kołchozie. Zna język polski, rosyjski, potrafi porozumieć się w języku litewskim, czyta we wszystkich trzech językach. Najczęściej rozmawia po polsku.

Nagranie dźwiękowe

Na Boża Narodzenia to już tu zbiórka była zawsza. Ale na pierszy dzień do pózno rodzina w swoim domu. Ci Boża Narodzenia, ci Wielkanoc. Pierszy dzień to już nigdzie, żadnych, w swoim srodowisku, w swoim domia. Na drugi dzień to sąsiad do sąsiada pójdo tam, butelka zrobio. (A na wigilia kiedy do stołu siadano, był czas określony? Na wigilia.) A na wigilia nu to pośla gwiazdki wschodu. (A jakieś tam dania może kiedyś tam?) Nic tam takiego nia było. Nu co tyko, co nia lubili dzieci, to kisiel owsiany ten, że on gorrzkawy, to ten był. A tak wszystko tam, żurowinow kisial tam, to to, drugo, bułka no, sliżyki tam, padsyta. Z pszenicy tego padsyta ta zrobiona, w stempa potłuko, rozumiesz, z tej łuski, nu i potym zgotujo i jeśli xto miodu ma, nu to miodem woda zasłodzona i te krupy jak ten mówił włożo. A tak nic osobistego takiego. Nu grzybówki, grzyby to już, ryba, to już tak jak i teraz, to już nic. (A jaka najczęściej ryba jedli?) A ryba jaka chto miał, to tam tego karpa nie zawsze i wszędzie jego wezmisz. (A na Wielkanoc jakie byli zwyczaje?) Nu na Wielkanoc, na Wielkanoc jak powiedziać, jak to mówi sie, zrazu do kościoła, a potym już świencona jeść, jestli komu bliżej, a jak komu daleko, nu to z wieczora jak woda świenco, nu to po... Ja i sam jeździł do Podbrzezia i ogień świeńcić, i woda. A na jutro, na ranku jak siadajo, to ojciec poświeńci tam to jadzenia, pacierzy zmówio i jedzo.
[na boža narodzen’a to juš tu zb’urka była zafša// al’e na p’eršy dźeń do puzno rodźina f svoim domu// ći boža narodzen’a/ ći vel’kanoc// p’eršy dźeń to juš n’igdźe/ žadnych/ f svoim srodov’isku/ f svoim dom’a// na drug’i dźeń to sońśad do sońśada pujdo tam/ butel’ka zrob’o// (A na wigilia kiedy do stołu siadano? Był czas określony? Na wigilia) a na v’igil’a nu to pośl’a gv’astk’i fsxodu// (A jakieś tam dania może kiedyś tam?) n’ic tam tak’ego n’a było// nu co tyko/ co n’a l’ubil’i dźeći/ to k’iśel’ ofśany ten/ že on gorškavy/ to ten był// a tak fšystko tam/ žurov’inof kiśal’ tam/ to to/ drugo/ bułka no/ sl’ižyk’i tam/ patsyta// s pšen’icy tego/ patsyta ta zrob’ona/ f stempa potłuko/ rozum’eš/ s tej łusk’i/ nu i potym zgotujo i jeśl’i xto m’odu ma/ nu to m’odem voda zasłodzona i te krupy jak ten muv’ił vłožo// a tak n’ic osob’istego tak’ego// nu gžybufk’i/ gžyby to juš/ ryba/ to juš tak jak i teras/ to juš n’ic// (A jaka najczęściej ryba jedli?) a ryba jaka chto m’ał/ to tam tego karpa n’e zafše i fšen’dźe jego vezm’iš// (A na Wielkanoc jakie byli zwyczaje?) nu na v’el’kanoc/ na v’el’kanoc jak pov’edźać/ jak to muv’i śe/ zrazu do kośćoła/ a potym juš śv’encona jeść nu/ jestl’i komu bl’ižej/ a jak komu dal’eko/ nu to z’ v’ečora jak voda śv’enco/ nu to po... ja i sam jeźdźił do podbžeźa i og’eń śv’eńćić/ i voda// a na jutro/ na raŋku jak śadajo/ to uojćec pośv’eńći tam to jadzen’a/ paćežy zmuv’o i jedzo]