Gwary polskie na Litwie
Przewodnik multimedialny po gwarach polskich na Litwie pod redakcją Krystyny Rutkowskiej. ISBN 978-609-459-803-6. Wydanie 2016 roku.Uniwersytet Wileński, Wydział Filologiczny, Centrum Polonistycze
BUJWIDZE
Bujwidze (lit. Buivydžiai) wieś na Litwie w okręgu wileńskim; jest niewielkim osiedlem, w którym mieszka około 300 mieszkanców. Bujwidze są położone 44 km na północny wschód od Wilna i w odległości 8 km od granicy z Republiką Białoruś. Stanowią centrum gminy bujwidzkiej i spółki rolniczej „Bujwidze”. We wsi jest kościół, szkoła średnia (odpowiednik liceum ogólnokształcącego), gdzie nauczanie jest w języku polskim; jest polskie przedszkole, dom kultury, poczta.Litewscy językoznawcy wywodzą nazwę Bujwidze od starego dwuczłonowego nazwiska Buivydas. Przez mieszkańców jest nazywana Bujwidzi lub Bujwidy.Pierwsza wzmianka historyczna dotycząca Bujwidz datuje się na rok 1537. Jest to List do Jana Jurewicza Hlebowicza Wielkiego Wileńskiego kanclerza pisany na podanie Andrzejowi Dłuskiemu służb 7 ludzi we włości Ławaryskiej y Bujwidzkiey. Właścicielem Bujwidz w tym czasie był Andrzej Dłuski. Majątek ten był nadany Dłuskim przez króla Zygmunta II Augusta. Zachował się testament Andrzeja Dłuskiego, który swoje posiadłości dzieli między sześciu synów (Jana, Mikołaja, Jerzego, Hieronima, Aleksandra i Piotra). Bujwidze w tym dokumencie brzmią jako Bojwidzi. W 1617 r. Jan Dłuski, wnuk Andrzeja, sprzedaje Bujwidze Urbanowiczowi Daugialle Bieleckiemu. W 1621 r. na mocy przywileju nadanego przez króla Zygmunata II Wazę Bujwidze stają się majątkiem lennym. Natomiast w 1642 r. król Władysław IV prawem wieczystym i lennym nadaje Bujwidze Cypryanowi Brzostowskiemu herbu Strzemię, a król Michał Korybut Wiśniowiecki dobra lenne zmienia w dziedziczne. Jednak w już w 1643 r. Cypryan Brzostowski zrzeka się tych dóbr na korzyść Księży Augustianów (Kanoników Regularnych) sprowadzonych na Litwe jeszcze za panowania Jagiełły. W 1782 r. hrabia Michał Brzostowski wraz ze swym szwagrem Miachałem Radziszewskim wytoczył proces zakonnikom usuwając ich z Bujwidz. W 1784 M. Brzostowski sprzedaje Bujwidze M. Radziszewskiemu, który przyczynił się do ich rozbudowy. Na uroczym wzgórzu nad Wilią przy ujściu do niej rzeczki Bujwidki, według projektu słynnego architekta Wawrzyńca Gucewicza, Radziszewski buduje wspaniały pałac. W pierwszej połowie XIX w. we dworze był utworzony jedyny na Litwie szpital dla chłopów dworskich. Dzisiaj po pałacu pozostał jedynie fundament. Po wygraniu procesu M. Radziszewski rozpoczyna budowę kościoła parafialnego. Na miejscu starego kościółka filialnego został wybudowany drewniany kościół pod wezwaniem św. Jerzego. Obok postawiono murowaną kaplicę, gdzie obecnie spoczywają zwłoki Michała Radziszewskiego, jego dwu żon i dzieci. Kościół spłonął w 1982 r., a w ciągu kilku lat staraniami wiernych wybudowano nową murowaną świątynię, zachowującej kształt poprzedniej. Po śmierci Miachała Bujwidze odziedziczył jego syn Stanisław Radziszewski. Za udział w powstaniu listopadowym w 1831 r. Bujwidze zostały skonfiskowane. Kolejnymi właścicielami wsi stali się Jurkiewiczowie, Łojkowie, Makowscy.
Literatura
Barbara Dwilewicz, 1997, Język mieszkańców wsi Bujwidze na Wileńszczyźnie, Warszawa: Wydawnictwo DiG, s. 13-16.Buivydžiai. Mūsų Lietuva, 1964, T. 1, Bostonas: Lietuvių enciklopedijos leidykla, 189.
Mirosław Gajewski, 2002, Nasze podwileńskie ojczyzny, Wilno: Wydawnictwo Czas, 5-39.
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajówsłowiańskich, 1880-1914, Tom I, Warszawa: nakł. Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego, 455.
Informator
[Bujwidze HM39] Informator kobieta, ma 75 lat. Urodziła się w zaścianku Narbuciszki położonym cztery kilometry od wsi Bujwidze. Skończyła szkołę średnią w języku polskim i rosyjskim (siedem klas w Rubnie, trzy klasy w Nowej Wilejce). Następnie otrzymała wykształcenie w technikum księgowości (zaocznie) w języku rosyjskim. Pracowała jako księgowa w kołchozie. W domu rozmawia po polsku. Zna też języki rosyjski i białoruski. Litewskiego nie zna.Nagranie dźwiękowe
Pochodze z Narbuciszek, zaścianek Narbuciszki, nieopodal, cztery kilometry tylko od Bujwidz. (Tak, i jak ten zaścianek wyglądał kiedyś, jak tam było?) Kiedyś zaścianek wyglądał? Cztery zagrody były i takie średniej, średniego, jak to puwiedzieć, nu średnich gruntów, tak mniej więcej tak po dwudzieścia hektary mieli, po dziesięć tak ot. Ziemia była bardzo nieżyzna, piaski były, żwiry, błota i chyba za to włoki liczyły sie dużo dziesięcin. To tak, jak kiedyś mówiono, jeżeli gleba była bardziej żyzna, to włoka liczyła mniej, tylko jakichś osiemnaście dziesięcin, a w Narbuciszkach było trzydzieści sześć dziesięcin. Ni było, ziemia ni była dobra. (I Pani rodzice tez mieli tej ziemi sporo?) Rodzice… To raczej dziadek miał dziesięć hektary, już przejdziemy na hektary, lepiej, bo to dziesięcina to miała coś… Hektar miał chyba… Już ja ni moge powiedzieć… Dziesięcina miała jeden i jeden dziesiątych hektary, to już. No to dziadek miał dziesięć hektary, ponieważ miał niemało dzieci, tylko jedynaścioro, to nie było z czego wyżyć. A to okazja taka była kupować ziemie. Już, tego, majątki, jakoś przywidywały chyba, rewolucję, że sprzedawały, sprzedawali sie ziemie, sprzedawali dużo z majątków, o tu, krągiem, nas to, wszystko majątki sprzedawali i sprzedawali, a sobie, jak to sie mówi po rosyjsku, „w abrez” tylko zostawiali ziemie. No i tam też niedaleko stara panienka już taka była, sprzedawała dużo ziemi, to wszyscy zaściankowe kupowali, nu i dziadkowi zechciało się kupić, a nie było z czego, nu to gdzie? Kiedyś do księdza, czy du pana zwracali się. Nu i poszed do pana. A babcia służyła kiedyś w Petesburgu u tego pana, a potem pan wyszedł na rentę i tu przyjechał. Po ciotce chyba tak miał…, tam też nie za bardzo można powiedzieć, że majątek, ale taki folwarek, sześćdziesiąt kilka hek... Nu mówią, „Kajetula, wiesz co, ku|puj, ale ty przychodź służyć do mnie, ku|puj ila. A ja tobie będę płacił”.
[poxodze z narbućišek/ zaśćanek narbućišk’i/ ńeopodal’/ čtery k’il’ometry tyl’ko/ od bujv’ic// (Tak, i jak ten zaścianek wyglądał kiedyś, jak tam było?) k’edyś zaśćanek vygl’ondał/ čtery zagrody były i tak’e średńej/ średńego/ jak tů pův’edźić / nu średńix gruntuf/ tak mńej v’encej tak po dvudźeśća γektary m’el’i/ pů dźeśenć tak uot// źem’a była bardzo ńižyzna/ p’ask’i były/ žv’iry/ błota i xyba za to vłok’i l’ičyły śe dužo džeśeńćin// to tak jak k’edyś muv’ono/ ježel’i gl’eba była bardźej žyzna/ to vłoka l’ičyła mńej/ tyl’ko jak’ixś ośimnaśće dźiśenćin/ a v narbućiškax było čšydźeśći šeść dźeśenćin// n’i było/ źem’a n’i była dobra// (I Pani rodzice też mieli tej ziemi sporo?) rodźice // to račej dźadek m’ał dźeśenć γektary/ juš pšejdźemy na γektary l’ep’ej/ bo to dźeśenćina to m’ała coś// γektar m’ał xyba// juš ja ńi moge pov’edźeć// dźeśenćina m’ała jeden i jeden dźeśontyx γektary/ to juš// no tů dźadek m’ał dźeśenć γektary/ půńevaš m’ał n’emało dźeći/ tyl’ko jedynaśćoro/ to ńi było š čego vyžyć// a to okazja taka była kupovać źem’e// juš/ tego/ majontk’i/ jakoś pšev’idyvały xyba/ revolucję/ že spšedavały/ spšedaval’i śe źem’e/ spšedaval’i dužo z majontkuf/ o tu/ kroŋg’em/ nas to/ fšystko majontk’i spšedaval’i i spšedaval’i/ i spšedaval’i/ a sob’e/ jak to s’i muv’i pů rosyjsku/ v ab|res tyl’ko zostav’al’i źem’e// no i tam teš ńedal’eko stara pańenka juš taka była/ spšedavała dužo źem’i/ to fšyscy zaśćankove kupoval’i/ nu i dźatkov’i zexćało śe kup’ić/ a ńe było š čego/ nu to gdźe// k’edyś dů kśendza čy dů pana zvracal’i śe// nu i pošet do pana// bapća słužyła k’edyś f petesburgu u tego pana/ a potem pan vyšet na rente i tu pšyjexał// po ćotce xyba tak m’ał// tam teš ńe za bardzo možna pov’edźeć/ že majontek/ al’e tak’i folvarek/ šeśćdźesont k’il’ka γek...// nu muv’o/ kajetul’a/ veš co/ ku|puj/ al’e ty pšy|xoć słužyć do mńe/ ku|puj il’a// a ja tob’e bende płac’ił]